نوع مقاله: مقاله مروری
نظام‌ها و فناوری‌های مدیریت دانش

مطالعه روند توسعه نرم‌افزارهای کتابخانه‌ای از نظام یکپارچه کتابخانه‌ای به پلتفرم خدمات کتابخانه‌ای

دوره 13، شماره 46، بهار 1405، صفحه 45-75

https://doi.org/10.22054/jks.2024.81622.1669

الهه حسن زاده دیزجی، عصمت مومنی، سمانه نوذر، مریم پاکدامن نایینی، نسترن پورصالحی، زینب بیرانوند، فاطمه زرین کمر

چکیده کتابخانه‌ها همواره متناسب با تغییرات نیازهای اطلاعاتی کاربران، منابع، امکانات و خدمات خود را توسعه داده‌اند و نرم‌افزارهای کتابخانه‌ای نیز به‌عنوان یکی از مهم‌ترین ابزارهای این تحول، نقشی اساسی در تکامل خدمات کتابخانه‌ای ایفا کرده‌اند. پژوهش حاضر باهدف بررسی سیر تحول و تکامل نرم‌افزارهای کتابخانه‌ای و تبیین چشم‌انداز آینده آن‌ها انجام شد. این پژوهش با رویکرد تاریخی و به روش مرور روایتی و شواهد پژوهشی انجام شد و مطالعات داخلی و خارجی منتشرشده از دهه 1950 میلادی تاکنون موردبررسی و تحلیل قرار گرفتند. همچنین نمونه‌های شاخص نرم‌افزارهای کتابخانه‌ای به‌منظور تبیین روند تحول و ویژگی‌های آن‌ها مطالعه شدند. یافته‌ها نشان دادند که نرم‌افزارهای کتابخانه‌ای از سامانه‌های اولیه خودکارسازی و مدیریت داده‌های کتاب‌شناختی به سامانه‌های یکپارچه، نرم‌افزارهای مبتنی بر وب و سامانه‌های تعاملی تکامل یافته‌اند و در نسل جدید به سمت پلتفرم‌های خدمات کتابخانه‌ای با قابلیت ارتباط و تعامل میان ذی‌نفعان مختلف حرکت کرده‌اند. همچنین بررسی نرم‌افزارهای نسل جدید ازجمله دبلیو. ام. اس، آلما، فولیو، بلوکلاود، سییرا، اوپن‌اسکایس و فولت، ویژگی‌ها و ظرفیت‌های این رویکرد نوین را آشکار ساخت. نتایج این پژوهش نشان داد که شناخت روند تاریخی تحول نرم‌افزارهای کتابخانه‌ای می‌تواند در سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی آینده کتابخانه‌ها مؤثر باشد و توسعه نسل جدید خدمات کتابخانه‌ای بر پایه فناوری‌های پلتفرمی و ویژگی‌هایی همچون قابلیت سازگاری، پیچیدگی، آزمایش‌پذیری، مشاهده‌پذیری و مزیت نسبی شکل خواهد گرفت. بر این اساس، پیشنهاد می‌شود شرکت‌های توسعه‌دهنده نرم‌افزارهای کتابخانه‌ای در ایران، قابلیت‌های محصولات خود را با ویژگی‌های نرم‌افزارهای نسل جدید تطبیق داده و مسیر تحول خدمات کتابخانه‌ای را با مشارکت ذی‌نفعان مختلف دنبال کنند.

اقتصاد اطلاعات و دانش

بررسی نظام‌ مند مدل های ارزش گذاری داده در زنجیره خدمات اطلاعاتی و ارتباط آن با بهای تمام شده: یک مرور ساختاریافته با رویکرد PRISMA

دوره 13، شماره 47، تابستان 1405، صفحه 145-171

https://doi.org/10.22054/jks.2025.87488.1737

سعید اصغرزاده، فائزه اسکندری

چکیده در اقتصاد دیجیتال، داده‌ها به عنوان دارایی‌های استراتژیک در خلق ارزش اقتصادی نقش حیاتی دارند. این پژوهش با هدف تحلیل نظام‌مند ادبیات موجود برای شناسایی و طبقه‌بندی چارچوب‌ها و مدل‌های ارزش‌گذاری داده در خدمات اطلاعاتی و تبیین رابطه آنها با بهای تمام‌شده در صنایع مختلف، با به‌کارگیری دستورالعمل PRISMA انجام شد. مطالعه حاضر از نوع نظری-تحلیلی و با روش کتابخانه‌ای-اسنادی به رشته تحریر درآمده است. از ۱۳۸ مطالعه شناسایی‌شده در پایگاه‌های علمی معتبر (۲۰۰۸-۲۰۲۵)، پس از اعمال فرآیند غربالگری، ۲۴ مقاله واجد شرایط برای استخراج و تحلیل یافته‌ها انتخاب شدند. یافته‌ها در پاسخ به سه سوال کلیدی، سه بعد اساسی ارزش‌گذاری داده را نشان می‌دهند: (۱) مالی (هزینه تولید و مبادله)، (۲) محتوایی (کیفیت و آنتروپی داده) و (۳) کاربردی (سودمندی عملیاتی). در میان مدل‌های بررسی‌شده، مدل‌های ترکیبی و مبتنی بر هوش مصنوعی به دلیل انعطاف‌پذیری و قابلیت یادگیری، عملکرد برتری در تحلیل چندبعدی ارزش داده‌ها داشتند. بیش از ۷۵٪ مطالعات رابطه مثبت بین ارزش داده و هزینه خدمات اطلاعاتی را تأیید کردند. اگرچه روش‌های اندازه‌گیری (به‌ویژه در محاسبه آنتروپی) متنوع هستند، کیفیت داده تأثیر معناداری بر ارزش آن دارد. چارچوب پیشنهادی متشکل از این سه بعد، می‌تواند مبنایی برای توسعه مدل‌های ارزش‌گذاری در خدمات اطلاعاتی قرار گیرد. ناهمگونی موجود در روش‌ها، نیاز به توسعه مدل‌های غیرخطی و مطالعات تجربی آینده را برجسته می‌سازد. الگوهای شناسایی‌شده، پایه‌ای برای طراحی مدل‌های ارزش‌گذاری در صنایع خاص و کلان اقتصادی هستند.

ذخیره و بازیابی اطلاعات

نحو و معنا: روندها و گرایش‌های پژوهشی

دوره 11، شماره 39، تابستان 1403، صفحه 205-250

https://doi.org/10.22054/jks.2023.75172.1599

هدی هماوندی، یعقوب نوروزی، بنت الهدی خبازان

چکیده در فضایی که توسعه هوش مصنوعی و تسهیل تعامل بین انسان و ماشین به‌طور فزاینده موردتوجه است، چالش‌های زبانی به‌عنوان نقاطی مهم در این مسیر بیش‌ازپیش خودنمایی می‌کنند. نقش مهم زبان در انتقال و بازیابی اطلاعات را نمی‌توان فارغ از نحو و معنای آن بررسی نمود. تبیین و تشریح پژوهش‌های این حوزه از ابعاد کمی و کیفی و درک گرایش‌های پژوهشگران می‌تواند گام مهمی در درک اهمیت نحو و معنا در ساختارهای ارتباطی در محیط‌های نوین جستجو و بازیابی اطلاعات باشد. بر همین اساس این مطالعه که از نوع توصیفی - تحلیلی است، با هدف تحلیل کیفی و کمی مطالعات حوزه نحو و معنا در بازیابی اطلاعات انجام شده است. به‌منظور انجام این پژوهش از روش مرور نظام‌مند آویارد استفاده شد. تحلیل مطالعات این حوزه نشان داد که این مطالعات بر سه محور اصلی نحو و معنا در ارتباط با سازمان‌دهی اطلاعات، بازیابی اطلاعات و جستجوی اطلاعات تمرکز دارند. درمجموع تحلیل مطالعات منتخب نشان می‌دهد پرداختن به بحث نحو و معنا در ارتباط با سازمان‌دهی اطلاعات و همچنین تبیین و واکاوی وجوه نظری نحو و معنا در بازیابی اطلاعات از مواردی است که نیاز به پژوهش بیشتر، خصوصاً مطالعات بین‌رشته‌ای بیشتر از سوی پژوهشگران حوزه‌های زبان‌شناسی، علم اطلاعات و علوم رایانه دارد. نتایج پژوهش حاضر می‌تواند رهنمودهایی برای متخصصان حوزه‌های مختلفی داشته باشد که به‌نوعی با ذخیره و بازیابی اطلاعات سروکار دارند. به‌علاوه محورهای شناسایی‌شده و روش‌ها و رویکردهای به‌کار رفته و شکاف‌های پژوهشی شناسایی‌شده راهگشای پژوهشگران در انجام مطالعات آتی است.

شبکه‌های معنایی

شبکه معنایی الزامات تربیتی در واکاوی انسان‌شناسانه آثار مرتضی مطهری

دوره 10، شماره 37، زمستان 1402، صفحه 223-261

https://doi.org/10.22054/jks.2023.75005.1598

عبدالحمید قوچانی غروی، محسن ایمانی نائینی، علیرضا محمودنیا، حمیدرضا رضازاده بهادران

چکیده هدف این پژوهش واکاوی انسان‌شناسی استاد مطهری و ترسیم شبکه معنایی الزامات تربیتی آن است. روش به‌کاررفته در این پژوهش توصیفی-تحلیلی و استنباطی است که از طریق مراجعه مستقیم به آثار و اسناد دست‌اول به انجام رسیده است. این پژوهش نشان می‌دهد شهید مطهری در آثار خود ابتدا با بیان تمایزهای موجود میان انسان و سایر حیوانات، نتیجه می‌گیرد که امتیاز انسان بر حیوان در گرایش‌های ویژه انسانی است که در سرشت و طبیعت انسان نهاده شده است. سپس در مرحله بعد با تمایز نهادن میان افراد نیک و بد تاریخ و نشان دادن علت امتیاز گروه اول بر گروه دوم، ملاک انسانیت انسان را ارزش‌های انسانی معرفی می‌کند و درنهایت استدلال می‌کند که ارزش‌های انسانی همان گرایش‌های ویژه انسانی است که ریشه در سرشت و فطرت انسانی او دارد. این ارزش‌ها که به‌صورت بالقوه در نوع انسان هست همان استعدادهای ویژه انسان است که شهید مطهری آن‌ها را فطریات انسان می‌نامد. شهید مطهری اعتقاد دارد در تربیت، شناخت انسان، استعدادهای انسان، شناخت دقایق ذهن و عواطف و مشاعر انسان و حتی ریشه ماوراءالطبیعه وجود انسان لازم و ضروری است.

تحلیلی بر مدل‌های فرافراداده‌ای: یک مرور نظام‌مند

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از 30 دی 1403

https://doi.org/10.22054/jks.2025.83430.1685

نگین شکرزاده هشترودی، زویا آبام، سید مهدی طاهری

چکیده هدف: امروزه مدل‌های فرافراداده‌ای برای سازماندهی و مدیریت فراداده‌ها استفاده می‌شوند. بدین منظور، هدف از انجام این مرور بررسی پژوهش‌های مرتبط با فنون طراحی مدل‌های فرافراداده‌ای بود.

روش‌شناسی: این مطالعه براساس روش مرور نظام‌مند انجام شد. در این مرور الگوی موارد ترجیحی در گزارش مقالات مروری منظم و فراتحلیل (پریزما) جهت مرور هدفمند و ارائه یافته‌های منسجم به کار رفت. برای شناسایی پژوهش‌های مرتبط به پایگاه‌های اطلاعاتی و استنادی همانند شامل وبِ علوم، اسکوپوس، امرالد، تیلور اند فرانسیس، ساینس دایرکت مراجعه شد و با اعمال معیارهای ورود و خروج 22 برونداد علمی برای مرور نظام‌مند انتخاب شدند.

یافته‌ها: یافته‌ها مرور نشان داد، صفات فرافراداده‌‌ای یک چارچوب سطح بالاتری را ارائه می دهند تا ساختار، روابط و بافت هدف عناصر فراداده‌ای را در نظام‌های گوناگون توصیف کند و در اصل به استانداردسازی، سازماندهی و تفسیر فراداده‌های منابع متعدد کمک می‏کند و یکپارچگی، میان‌کنش‌پذیری و قابلیت استفاده بهتر داده‌ها را تسریع و تسهیل می‌نماید. عناصر فرافراداده‌ای در نظام‌ها به عنوان بخش‌های کلیدی برای مدیریت و سازماندهی اطلاعات به کار می‌روند. این عناصر شامل ویژگی‌های مرتبط با کیفیت فراداده؛ نظیر دقت، جامعیت و به‌روزرسانی فراداده‌ها هستند. مدل‌های فرافراداده‌ای به‌دنبال ارتقاء قابلیت‌های مدیریت و بازیابی داده‌ها در نظام‌های پیچیده و ناهمگن هستند و ویژگی‌های انعطاف‌پذیر و کاربردی را در ساختارهای خود جای می‌دهند.

نتیجه‌گیری: مدل‌های فرافراداده‌ای با ویژگی‌های انعطاف‌پذیری در بهینه‌سازی فرآیندهای مدیریت و جستجوی اطلاعات، به ویژه در محیط‌های پیچیده و گوناگون، از اهمیت بالایی برخوردارند و به‌کارگیری این رویکردها می‌تواند به ایجاد نظام‌های مؤثر و کارآمد در حوزه‌های مختلف منتهی شود.