فصلنامه بازیابی دانش و نظام‌های معنایی

چکیده هدف این پژوهش، طراحی و اعتباریابی پرسشنامه‌ای برای سنجش مهارت مهندسی پرامپت در استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی توسط اعضای هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبائی است. در این راستا، از رویکرد ترکیبی کیفی–کمی استفاده شد. در مرحله‌ی کیفی، متون علمی و پژوهش‌های مرتبط با مهندسی پرامپت در پایگاه‌های معتبر داخلی و خارجی با روش تحلیل محتوای کیفی استقرایی بررسی گردید. در نتیجه، ۱۷ اصل کلیدی پرامپت‌نویسی استخراج شد که چارچوب مفهومی پرسشنامه را شکل دادند. در مرحله‌ی کمی، بر مبنای اصول استخراج‌شده، پرسشنامه‌ای به‌عنوان ابزار پژوهش در قالب دو بخش طراحی شد: بخش نخست شامل داده‌های جمعیت‌شناختی و بخش دوم شامل ۴۰ گویه در قالب سؤالات بسته و باز. روایی صوری و محتوایی پرسشنامه توسط سه تن از متخصصان حوزه هوش مصنوعی و علم اطلاعات تأیید گردید. همچنین، به‌منظور بررسی پایایی، پرسشنامه میان ۳۰ نفر از اعضای هیئت علمی به‌صورت آزمایشی اجرا و مقدار آلفای کرونباخ برابر با 0/94 به‌دست آمد که بیانگر پایایی بسیار مطلوب ابزار است. نتایج پژوهش نشان داد که پرسشنامه طراحی‌شده علاوه بر دارا بودن روایی و پایایی مناسب، از جامعیت مفهومی برخوردار است و می‌تواند به‌عنوان ابزاری علمی و کاربردی برای ارزیابی سطح آشنایی و به‌کارگیری مهندسی پرامپت در میان اعضای هیئت علمی مورد استفاده قرار گیرد.

چکیده هدف اصلی پژوهش شناسایی وضعیت موجود مجموعه منابع دیجیتالی کتابخانه‌های دیجیتالی دانشگاه‌های دولتی شهر تهران و ارائه راهکار جهت بهبود وضعیت آن‌ها است. در این راستا منابع دیجیتالی کتابخانه‌های دیجیتالی ازنظر تنوع قالب‌ها، فرمت‌ها، به‌روز بودن منابع اطلاعاتی و حوزه‌های موضوعی منابع اطلاعاتی مطالعه شد و همچنین نقاط قوت، ضعف، فرصت‌ها و تهدیدهای مجموعه منابع دیجیتالی جامعه موردنظر شناسایی شد. پژوهش بر اساس معیار هدف در گروه پژوهش‌های کاربردی و معیار زمان گردآوری داده‌ها در گروه پژوهش‌های پیمایشی، بر اساس معیار ماهیت داده‌ها و مبنای پژوهش یک پژوهش کمی و معیار خصوصیات موضوع یا مسئله‌پژوهش یک پژوهش همبستگی یا همخوانی، بر اساس معیار انواع پژوهش بر اساس نوع داده پژوهشی با داده‌های دست‌اول و روش جمع‌آوری اطلاعات یک پژوهش میدانی با استفاده از تکنیک سیاهه وارسی و بر اساس معیار میزان ژرفایی یک پژوهش پهنانگر است. جامعه آماری، کلیه کتابخانه‌های دیجیتالی دانشگاه‌های دولتی سطح شهر تهران است. برای تدوین راهکارها و آگاهی از شرایط و تحلیل و ارزیابی وضعیت جامعه موردبررسی از ابزار سوات استفاده شده است و برای تجزیه‌وتحلیل داده‌ها نیز از نرم‌افزار آماری اس. پی. اس. اس و نرم‌افزار صفحه گسترده استفاده شده است. توزیع فراوانی نوع کتابخانه حاکی از آن است که 15 کتابخانه معادل 78.9 درصد دارای وابستگی سازمانی وزارت علوم و تحقیقات و فناوری و 4 کتابخانه معادل 21.1 درصد دارای وابستگی سازمانی وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی بوده‌اند. توزیع فراوانی قدمت کتابخانه در این پژوهش حاکی از آن است که 6 مورد از کتابخانه‌ها معادل 31.6 درصد تازه‌تأسیس هستند. 50 درصد از کتابخانه‌ها نوع قالب مورداستفاده در منابع اطلاعاتی خود را متن گزارش نموده‌اند. 25.4 درصد از کتابخانه‌ها نوع منبع دیجیتالی موجود خود را کتاب الکترونیکی گزارش نموده‌اند. تمام کتابخانه‌ها نیز فرمت منبع دیجیتالی خود را پی. دی. اف گزارش نموده‌اند. نتایج بررسی وضعیت مجموعه منابع دیجیتالی کتابخانه‌های دیجیتالی دانشگاه‌های دولتی شهر تهران نشان داد؛ که در حال حاضر دانشگاه‌های دولتی شهر تهران بیشتر شبیه به کتابخانه الکترونیکی هستند و تا تبدیل‌شدن به کتابخانه دیجیتالی فاصله زیادی دارند.

چکیده  فرهنگ دانش مهم‏ترین پیشران اجرای مدیریت دانش در سازمان است. عواملی متعددی بر این فرهنگ تأثیرگذار هستند. پژوهش حاضر با هدف شناسایی و اولویت‏‌بندی عوامل مؤثر بر فرهنگ دانش در سازمان‏‌ها انجام شده است. روش: پژوهش حاضر کاربردی است و با رویکرد کیفی اجرا شده است. برای شناسایی و اولویت‏‏بندی عوامل مؤثر بر فرهنگ دانش، از روش فرا ترکیب و رویکرد هفت مرحله‏‏ای بارسو و ساندلوسکی استفاده شده است. پس از تعیین پرسش‏ها، پایگاه‏‏های اطلاعات علمی فارسی و انگلیسی بـا استفاده از واژگان و اصطلاحات کلیدی جست‏وجو و پژوهش‏های این حوزه شناسایی و استخراج شدند. در مرحله دوم بر اساس ارتباط عنوان پژوهش با واژگان کلیدی و در مرحله سوم با مطالعه چکیده، 95 پژوهش شامل 82 مقاله (23 انگلیسی و 59 فارسی) و 13 پایان‏نامه انتخاب شدند. پس از مطالعه محتوای این پژوهش‌‏ها، درنهایت 24 پژوهش شامل 16 مقاله (4 انگلیسی و 12 فارسی) و 8 پایان‏نامه کاملاً مرتبط با موضوع پژوهش استخراج شد و طی مراحل بعدی فراترکیب، عوامل مؤثر بر فرهنگ دانش در سازمان شناسایی شدند. در گام بعد، این عوامل برحسب شاخص‏های فراوانی، روزآمدی و ارتباط با فرهنگ دانش، امتیازدهی و اولویت‌‏بندی شدند. یافته‌‏ها: بر اساس یافته‏‌ها 47 عامل تأثیرگذار بر فرهنگ دانش شناسایی شده‌‏اند، از میان این عوامل، 11 عامل به ترتیب امتیاز به‌‏عنوان عوامل مؤثرتر بر فرهنگ دانش شناسایی و اولویت‏‌بندی شدند. این عوامل به ترتیب اولویت شامل: پاداش؛ حمایتگری؛ اعتماد؛ آموزش، یادگیری و توانمندسازی؛ خلاقیت و نوآوری؛ ارتباطات؛ رقابت‏‏‌پذیری؛ ثبات؛ جهت‌‏‏گیری عملکرد؛ رهبری و فناوری اطلاعات و ارتباطات است. نتیجه‏گیری: شناسایی و اولویت‌‏بندی 11 عامل که بیشترین تأثیر را بر فرهنگ دانش سازمان‏‌ها دارند، به سازمان‌‏ها در بررسی و شناخت وضعیت فرهنگ دانش خود و ارتقای آن کمک مؤثری می‏کند.

چکیده پژوهش حاضر با هدف شناسایی دیدگاه‌های مدیران و کتابداران کتابخانه‌های دانشگاه علامه طباطبائی در مورد حفاظت دیجیتالی در محیط ابری انجام شده است. به لحاظ ماهیت از نوع کاربردی و با روش پیمایشی – توصیفی انجام شده است. در بخش اول با بررسی متون، پرسش‌نامه محقق ساخته‌ای با پنج مؤلفه «آشنایی با مفاهیم حفاظت دیجیتال در محیط ابری»، «اعتماد و امنیت حفاظت دیجیتال در محیط ابری»، «زیرساخت‌های فناورانه حفاظت دیجیتال در محیط ابری»، «وضعیت سازمانی حفاظت دیجیتال در محیط ابری» و «موانع و چالش‌های حفاظت دیجیتال در محیط ابری» تهیه گردید و برای نظرسنجی در اختیار مدیران و کتابداران کتابخانه‌های دانشگاه علامه طباطبائی قرار گرفت. این پرسش‌نامه در مقیاس پنج گزینه‌ای طیف لیکرت طراحی شده بود و پایایی آن با استفاده از آلفای کرونباخ، برابر با 852/0 بود. در بخش دوم اطلاعات جمع‌آوری‌شده بر اساس شاخص‌های آمار توصیفی (میانگین، میانه، انحراف معیار و واریانس) و آزمون آماری تی تک نمونه بررسی شدند. همچنین برای رتبه‌بندی عامل «چالش‌ها و موانع احتمالی» از آزمون فریدمن استفاده شد. یافته‌ها نشان داد که اکثریت شرکت‌کنندگان در حد متوسطی با مفاهیم مربوط به حفاظت دیجیتال در محیط ابری آشنایی داشتند. همچنین از دیدگاه مدیران و کتابداران کتابخانه‌های دانشگاه علامه طباطبائی «وضعیت اعتماد و امنیت داده‌ها در حفاظت در محیط ابری» و «فراهم بودن زیرساخت‌های فناورانه برای حفاظت در محیط ابری در دانشگاه» در سطح مطلوبی قرار دارد (05/0> p-مقدار). «وضعیت سازمانی دانشگاه برای حفاظت در محیط ابری» در سطح متوسط و نسبتاً مطلوبی قرار دارد و «دانش و آگاهی لازم در حفاظت در محیط ابری در کتابداران» در سطح نسبتاً نامطلوبی قرار دارد (05/0< p-مقدار). از سویی از دیدگاه مدیران و کتابداران کتابخانه‌های دانشگاه علامه طباطبائی مهم‌ترین موانع و مشکلات احتمالی حفاظت در محیط ابری، «ریسک بازگشت سرمایه یکی از مشکلات استفاده از محیط ابری برای حفاظت دیجیتال»، «مقرون‌به‌صرفه نبودن استفاده از محیط ابری یکی از مشکلات استفاده از آن برای حفاظت دیجیتال» و «مقرون‌به‌صرفه نبودن هزینه‌های آموزش یکی از مشکلات استفاده از محیط ابری برای حفاظت دیجیتال» بودند. بر اساس نتایج به‌دست‌آمده، دیدگاه مدیران و کتابداران کتابخانه‌های دانشگاه علامه طباطبائی در مورد حفاظت دیجیتالی در محیط ابری در وضعیت نسبتاً مطلوبی قرار دارد. به نظر می‌رسد مطالعات بیشتری در خصوص مسائل حفاظت دیجیتال و محیط ابری لازم است تا علاوه بر پیدا شدن اختلاف‌نظرها، اشراف کاملی بر نگرش‌ها و دیدگاه‌ها، صورت گیرد. توجه هر چه بیشتر به این نکات سبب بهبود وضعیت حفاظت دیجیتال در محیط ابری خواهد شد.

چکیده هدف از انجام این پژوهش طراحی مدل هستی‌شناسی کسب‌وکار شرکت سنگ آهن بر مبنای مدل‌های داده‌ای وب معنایی بود. پژوهش حاضر ازلحاظ ماهیت، توسعه‌ای-کاربردی بوده و با استفاده از روش تحلیل محتوای کیفی و طراحی انجام شد. جامعه آماری پژوهش، تمامی موجودیت‌های شرکت سنگ آهن احیاء سپاهان یعنی منابع داده‌ای، نیروی انسانی، پست‌های سازمانی، فرایندهای موردنظر و بخش‌های گوناگون سازمان مذکور و نیز کلاس‌ها و صفات هستی‌شناسی سازمانی بود. در این پژوهش از روش اسنادی و مشاهده ساختارمند و از ابزار سیاهه وارسی برای گردآوری داده‌ها استفاده شد. یافته‌ها نشان داد، موجودیت‌های شرکت سنگ آهن احیاء سپاهان در دو گروه موجودیت‌های درون‌سازمانی و برون‌سازمانی قرار می‌گیرند. از سوی دیگر، یافته‌ها نشان داد بیشتر صفات مدنظر برای موجودیت‌های شرکت، صفات مناسبی در فرانمای تولید داده‌های ساختارمند (اسکیمادات‌اُرگ) دارند. بررسی هستی‌شناسی سازمانی نشان داد این هستی‌شناسی دارای 9 موجودیت بوده و همه این موجودیت‌ها برای طراحی هستی‌شناسی شرکت سنگ آهن احیاء سپاهان مورداستفاده قرار گرفتند. سپس، برای طراحی هستی‌شناسی سازمانی شرکت با استفاده از مدل داده‌ای وب معنایی، میان موجودیت‌ها و صفات آن‌ها در هستی‌شناسی سازمانی با موجودیت‌ها و صفات آن‌ها در اسکیمادات‌اُرگ انطباق حاصل شد و درنتیجه هستی‌شناسی مناسب برای شرکت در نرم‌افزار کشف و بازنمود دانش (KDR) پیاده‌سازی شد. درمجموع می‌توان بیان داشت، توصیف مناسب موجودیت‌های درون و برون‌سازمانی با بهره‌گیری از هستی‌شناسی‌های سازمانی موجب کشف دانش از داده‌های تولیدشده در سازمان، ثبت یکدست و منسجم ارزش‌های مرتبط با انواع داده‌ها و نیز جلوگیری از افزونگی داده‌های ناشی از ثبت داده‌ها در سامانه‌های گوناگون خواهد شد.

چکیده هدف اصلی پژوهش حاضر، ترسیم شبکه علمی مقالات پژوهشی حوزه موضوعی امام رضا (ع) بود. پژوهش حاضر با رویکرد علم‌سنجی و با استفاده از تحلیل هم‌رخدادی واژگان و روش تحلیل شبکه‌ای به بررسی و شناسایی روابط مفهومی میان آثار پژوهشی منتشر شده در موضوع امام رضا (ع) انجام شد. با بررسی‌های جامع صورت گرفته درنهایت 1305 مقاله به محوریت امام رضا (ع) شناسایی و مورد تحلیل قرار گرفت. اطلاعات توصیفی گردآوری شده با استفاده از سیاهه وارسی، جهت یکدست‌سازی و ترسیم نمودارها وارد نرم‌افزار اکسل شدند. جهت تهیه ماتریس‌های متقارن برای ترسیم نقشه‌های هم‌رخدادی از نرم‌افزار راورماتریس استفاده شد. ماتریس‌ها برای محاسبات سنجه‌های مرکزیت درجه و بینیت وارد نرم‌افزار یوسی‌آی.نت شدند. به‌منظور مصورسازی نقشه‌ها نیز از نرم‌افزار وی‌اُاِس‌ویوور استفاده گردید. یافته‌های پژوهش نشان داد که نویسندگانی مانند خلیل بیگ‌زاده و زهرا قاسم‌نژاد در رتبه نخست پرکارترین نویسندگان قرار دارند. دانشگاه فردوسی مشهد نیز در رتبه اول مشارکت در انتشار مقالات با موضوع امام رضا (ع) قرار دارد. علاوه بر این، پژوهشگرانی که دارای رتبه علمی استادیاری هستند بیشترین مشارکت را در انتشار مقاله داشته‌­اند. رشته زبان و ادبیات فارسی نیز فعال‌­ترین پژوهشگران را در انتشار مقاله دارد. نویسندگانی مانند منصوره فصیح‌رامندی، حسین بهروان، و سیدابراهیم مرتضوی به دلیل داشتن بیشترین میزان مرکزیت بینیت از توانایی بالایی برای انتقال اطلاعات و دانش در شبکه برخوردارند. رشته‌های علمی مانند علوم تربیتی، پژوهش اجتماعی، و دین­‌پژوهی با داشتن بیشترین میزان مرکزیت درجه از محبوب‌ترین رشته‌­ها در شبکه همکاری بین­‌رشته‌­ای هستند. همچنین دانشگاه‌هایی مانند علوم انتظامی امین، پیام‌نور، و دانشگاه آزاد اسلامی مشهد از محبوب‌­ترین سازمان­های فعال در شبکه همکاری میان مؤسسات علمی حامی انتشار مقالات هستند. واژگانی مانند امام، گونه­‌شناسی حدیث، و عقاید اسلامی از محبوب‌ترین واژگان در مقالات هستند. نتایج پژوهش در حوزه موضوعی امام رضا (ع) به دلیل ویژگی‌های بارز شخصیتی، علمی، فرهنگی و مذهبی ایشان نشان داد که این موضوع مورد توجه جدی پژوهشگران به ویژه پژوهشگران حوزه شخصیت و فرهنگ قرار دارد. تحلیل انجام گرفته در مقالات نیز نشان داد که حوزویان و پژوهشگران دینی در این زمینه کم‌تر فعال هستند و مؤسسات کاملاً مرتبط کم‌تر به انتشار مقالات و حمایت از انتشار آن‌ها همت گماشته‌اند.

چکیده هدف اصلی پژوهش حاضر شناسایی مهارت‌های فنی کتابداران دیجیتال کتابخانه‌های مرکزی دانشگاه‌های دولتی شهر تهران بود. در این پژوهش از رویکرد کمی با روش پیمایشی، توصیفی استفاده شد. جامعه آماری آن 108 نفر از کتابداران دیجیتال کتابخانه‌های مرکزی 14 دانشگاه‌ دولتی شهر تهران بود که از بین بیش از 200 نفر از کتابداران شناسائی و به روش سرشماری انتخاب شدند. ابزار گردآوری داده‌ها پرسشنامه‌ی پژوهشگر ساخته بود. روایی ابزار، صوری و محتوایی، براساس نظرات متخصصان کتابخانه‌های دیجیتالی و پایایی آن با آلفای کرونباخ 883/0 مورد تأیید قرار گرفت. تجزیه‌وتحلیل داده‌ها با آمار توصیفی و استنباطی با استفاده از آزمون کلموگروف-اسمیرنوف و آزمون t تک نمونه و t گروه‌های مستقل انجام گرفت. یافته‌های پژوهش نشان داد بیشترین میانگین‌ها در سخت‌افزار، مهارت کار با انواع پرینترها (44/3)، در نرم‌افزار، عامل مهارت در تبدیل فرمت فایل‌ها (89/3)، در اینترنت و شبکه، عامل توانایی در بهره‌گیری از اینترانت (91/3)، در مجموعه‌سازی، عامل توانایی در نحوه دانلود منابع و استفاده از دانلود منیجر (77/3)، در پردازش اطلاعات دیجیتالی، عامل بهره‌گیری از نظام‌های رده‌بندی (48/3)، در خدمات دیجیتالی، عامل توانائی در ارائه خدمات بازیابی تعاملی (80/3) و در حفاظت و نگهداری، عامل توانائی در انجام پشتیبان گیری (21/3) است. نتایج پژوهش نشان داد درهیچ‌یک از دانشگاه‌های موردبررسی مهارت‌های فنی کتابداران دیجیتال دانشگاه‌های دولتی شهر تهران، در وضعیت مطلوبی قرار ندارد.

چکیده هدف: هدف پژوهش حاضر، تطابق مدل ارزیابی دیجی کوال با چارچوب نظری پنج- اس در مفاهیم کتابخانه ی دیجیتالی است. روش: پژوهش از نوع کاربردی و به روش تحلیل محتوای کیفی به ارزیابی مدل دیجی کوال و چارچوب نظری پنج- اس پرداخته است. داده ها با تفسیر ذهنی محتوایی داده های متنی، از طریق فرآیندهای طبقه بندی نظام مند گرد آوری شده است. روایی پژوهش از نوع منطقی است که بیشتر بر مبنای قضاوت شخصی پایه گذاری شده است. پایایی پژوهش از نوع اعتبار پذیری و مشورت با متخصصین حوزه کتابخانه دیجیتالی است که به واقعی بودن توصیفات و یافته های پژوهش و اعتبار آنها اشاره دارد. یافته ها: یافته های به دست آمده از پژوهش حاکی از آن است که در الگوی دیجی کوال فرآیند بررسی محتوا (اطلاعات)؛ و فرآیند جامعه (کاربر) کتابخانه دیجیتالی، عمدتا منوط به پیش نیازهای دو جزء مهم در محیط کتابخانه دیجیتالی محیط فنی و تعامل کاربر/ سیستم است. در نتیجه، از آنجایی که هر مدل ارزیابی، مجموعه ای از مقیاس ها و روش های گردآوری داده ها را دارد؛ عامل و متغیر جوامع (کنشگران) در ابعاد مفاهیم موثر پنج- اس در کتابخانه ی دیجیتالی اعم از قابلیت دسترس پذیری، ارتباط شیء دیجیتالی؛ قابلیت ایجاد، اثر بخشی، قابلیت توسعه پذیری، قابلیت استفاده مجدد، قابلیت اطمینان خدمات وجود دارد و با مدل دیجی کوال قابل ارزیابی است. در ابعاد مفاهیم موثر پنج- اس در کتابخانه ی دیجیتالی اعم از قابلیت دسترس پذیری، ارتباط شیء دیجیتالی؛ قابلیت ایجاد، اثر بخشی، قابلیت توسعه پذیری، قابلیت استفاده مجدد

چکیده هدف: هدف مقاله حاضر شناسایی وضعیت پژوهش‏ های علم اطلاعات و دانش‏ شناسی ازنظر موضوع، سال انتشار و شکاف موضوعی در دانشگاه ‏های دولتی ایران بود. روش‏ شناسی: برای وصول به هدف مذکور از روش پژوهش پیمایش توصیفی و تحلیل محتوا استفاده شده است. جامعه پژوهش حاضر شامل 1120 عنوان گزارش پژوهش (پایان‏نامه‏ ها و مقاله‏ های) موجود در 13 دانشگاه دولتی ایران بین سال‏ های 1383-1392 بود که 749 عنوان از این پژوهش‏ها مربوط به پایان‌امه‏های کارشناسی ارشد و دکتری علم اطلاعات و دانش‏شناسی و 371 عنوان از آن‌ها مربوط به مقاله‏های منتشرشده توسط محققان علم اطلاعات و دانش‏شناسی ایران در پایگاه اطلاعاتی سایمگو بود. طبقه‎بندی موضوعی پژوهش‏ ها با استفاده از 7 رده اصلی و 18 رده فرعی بر مبنای نظام طبقه‎بندی لیستا (LISTA) انجام‌شده و برای گردآوری اطلاعات نیز از سیاهه وارسی پژوهشگر ساخته استفاده شده است. در انتها داده‌های طبقه‌بندی‌شده مورد تحلیل قرارگرفته و با استفاده از نمودارها و جداول توصیف‌شده‌اند. یافته‏ ها: یافته‌ها نشان دادند که موضوعات فناوری اطلاعات، کتابداری، بازیابی اطلاعات، کتاب‌سنجی، مدیریت اطلاعات، منابع اطلاعاتی چاپی و الکترونیکی و فهرست‌نویسی و رده‎بندی بیشترین محورهای موضوعی هستند که در پایان‌نامه‌ها و مقالات محققان علم اطلاعات و دانش‏شناسی موردمطالعه قرار گرفته‏اند. نتیجه گیری: در پایان‏ نامه‏ ها و مقالات علم اطلاعات و دانش‏ شناسی ایران به موضوعاتی مانند منابع اطلاعاتی، هستی‌شناسی، وب معنایی، جستجو معنایی، دولت الکترونیکی، مدیریت منابع اطلاعات، نوآوری دانش، اشتراک دانش، سازمان‌دهی دانش، شبکه، خدمات اطلاعاتی و کتابخانه‌های دیجیتال کمتر پرداخته شده است.