فصلنامه بازیابی دانش و نظام‌های معنایی

چکیده این پژوهش با هدف اصلی تحلیل قابلیت‏‌های نظریه کوانتومی اطلاعات در بهبود فرایندهای بازیابی اطلاعات انجام شده است. پژوهش به دنبال پاسخ به این مسئله است که چگونه می‏‌توان از اصول بنیادی مکانیک کوانتومی برای رفع چالش‏‌های موجود در سیستم‌‏های بازیابی اطلاعات سنتی بهره برد. پژوهش حاضر با استفاده از روش کتابخانه‏‌ای و رویکرد تحلیلی-مروری انجام شده است. در این راستا، با مرور جامع ادبیات نظری، مفاهیم بنیادین نظریه کوانتومی اطلاعات شناسایی و سپس ارتباط مفهومی و کاربردی آن‏ها با حوزه بازیابی اطلاعات به‌‏صورت نظام‏مند تحلیل گردیده است. یافته‏‌ها نشان می‏دهد که نظریه کوانتومی اطلاعات از طریق مفاهیمی چون برهم‏نهی و درهم‏تنیدگی، چارچوب جدیدی برای نمایش، پردازش و بازیابی اطلاعات فراهم می‌‏کند. به‏‌کارگیری پدیده‏‌هایی مانند الگوریتم‌‏های کوانتومی و تصحیح خطای کوانتومی می‏‌تواند به‌‏طور چشم‌گیری دقت و سرعت بازیابی اطلاعات را افزایش دهد. این رویکرد با یکپارچه‌‏سازی جنبه‌‏های بازنمایی، رتبه‌‏بندی و شناختی کاربر، راهکارهایی برای توسعه سیستم‏‌های پویاتر و آگاه به زمینه ارائه می‌‏دهد. علی‏رغم وجود موانع فنی و نظری، نظریه کوانتومی اطلاعات پتانسیل ایجاد یک تحول بنیادین در حوزه بازیابی اطلاعات را داراست. انتظار می‌‏رود با پیشرفت تحقیقات در این زمینه، فناوری‏‌های نوینی مبتنی بر اصول کوانتومی توسعه یابند که منجر به افزایش کارایی، امنیت و دقت در سیستم‏های بازیابی اطلاعات آینده خواهد شد.

چکیده هدف پژوهش حاضر تحلیل رفتار جستجوی معنایی اطلاعات اعضای هیئت‌علمی بیمارستان شهید مدرس در پایگاه اطلاعاتی پاب‌مِد در زمینه کووید-19 بر اساس مدل شناختی اینگورسن است. پژوهش حاضر از نوع کاربردی با رویکرد کمی و روش پیمایشی توصیفی-تحلیلی انجام شد. جامعه آماری شامل اعضای هیئت‌علمی بیمارستان شهید مدرس بود. ابزار پژوهش پرسش‌نامه محقق ساخته است. برای تحلیل داده‌ها از نرم‌افزار اس.پی.اس.اس. (ورژن 25) استفاده شد. حدود ۵۲% پاسخگویان از پیشنهادهای خودکار کلیدواژه در پاب‌مِد رضایت دارند. ۶۷% با استفاده از فیلتر موضوعات اصلی مش موافق‌اند، اما تنها ۴۴% از زیرعنوان‌های موضوعی به‌عنوان ابزار دقیق‌تر برای جستجوی معنایی استفاده می‌کنند. ابزار PICO با 2/35% موافق جایگاه ضعیفی در رفتار جستجویی کاربران دارد. نزدیک به ۶۰% بر نقش مترادف‌ها در غنای جستجو تأکید دارند. 6/68% کلیدواژه‌های پیشنهادی را به‌عنوان ابزاری برای توسعه جستجوی معنایی خود مفید می‌دانند و 6/79% چکیده‌ها را کلید ارزیابی مرتبط بودن نتایج می‌شناسند. همچنین، تفاوت معنی‌داری در رفتار جستجوی معنایی بر اساس رتبه دانشگاهی، سابقه خدمت، و رتبه تخصص و فوق‎تخصص وجود دارد. تفاوت بر اساس جنسیت معنی‌دار نیست. رفتار جستجوی کاربران علاوه بر ویژگی‌های سامانه بازیابی، تحت‌تأثیر عوامل شناختی فردی و نیز بسترهای اجتماعی و سازمانی قرار دارد؛ بنابراین تقویت آموزش مهارت‌های جستجوی پیشرفته و آشنایی با ابزارهای مفهومی پاب‌مِد می‌تواند به بهبود کیفیت جستجوهای معنایی، افزایش کارایی بازیابی و حمایت مؤثرتر از تصمیم‌گیری‌های علمی و بالینی منجر شود.

چکیده هدف کلی از این پژوهش، ارائه مدل توسعه سواد علم داده با استفاده از هوش مصنوعی در دانش‌آموزان مبتنی بر پیشایندها، فرایندها و پیامدها با رویکرد سنتزپژوهی و روش فراترکیب نظریه‏ساز بود. براین‌اساس، واژه‌های کلیدی مانند «علم داده»، «سواد علم داده»، «سواد داده»، «هوش مصنوعی»، «هوش ماشینی»، «پشتیبانی هوشمند» و «واقعیت مجازی» در مطالعات مرتبط با موضوع در پایگاه‏های داده لاتین مانند Wiley، Science Direct، Taylor & Francis، Pro-Quest، Scopus، Emerald و فارسی مگیران، نورمگز و SID، شناسایی و پس از ارزیابی و غربالگری مقالات و پایان‏نامه‏ها، نهایتاً تعداد 77 مقاله برای استفاده در پژوهش انتخاب و مورد تحلیل قرار گرفتند. شیوه تحلیل داده‏ها بر مبنای نظریه داده‏بنیاد و شامل کدگذاری باز، محوری و انتخابی بود. یافته‌های پژوهش نشان داد که پیشایندهای توسعه سواد علم داده مبتنی بر هوش مصنوعی در دانش‌آموزان در سه کد محوری چارچوب‌های نظری و راهبردی برنامه درسی، شایستگی‌های معلم، و شایستگی‌های دانش‌آموزان و 59 کد باز دسته‌بندی می‌شوند. فرایند توسعه سواد علم داده مبتنی بر هوش مصنوعی در دانش‌آموزان نیز در هشت کد محوری از طریق 13 کد باز (ابزارها و پلتفرم‌های دیجیتال) پشتیبانی می‌گردند، همچنین پیامدهای توسعه سواد علم داده مبتنی بر هوش مصنوعی در دانش‌آموزان در سه کد محوری پیامدهای تحصیلی، فرامعرفتی و عاطفی، و اجتماعی (شهروندی و اخلاق) دسته‌بندی می‏گردند که در پانزده کد باز گسترش یافته‌اند. نتایج بیانگر آن است که توسعه سواد علم داده مبتنی بر هوش مصنوعی دانش‌آموزان را برای مشارکت آگاهانه و مسئولانه در جامعه داده‌محور توانمند به‌طوری‌که ضرورت طراحی برنامه‌های درسی داده‌محور و حمایت از توسعه حرفه‌ای معلمان برای تحقق سواد علم داده موردتأکید قرار می‏گیرد.

چکیده هدف اصلی این پژوهش، تحلیل ساختار دانش و روندهای پژوهشی در حوزه مدیریت داده چابک (ADM) در صنعت بانکداری است. با استفاده از رویکرد کتاب‏سنجی، این پژوهش به شناسایی نویسندگان کلیدی، خوشه‌‏های مفهومی، روندهای واژگانی و همکاری‏‌های بین‏‌المللی در این حوزه پرداخته و تصویری جامع از وضعیت فعلی و آینده پژوهش‏‌های مرتبط ارائه می‏دهد. برای انجام تحلیل، از داده‏های نمایه‏شده در پایگاه اسکوپوس شامل ۵۵۲ مقاله بین سال‏های ۱۹۸۰ تا ۲۰۲۵ استفاده شد. ابزارهای تحلیل شامل VOSviewer و بسته نرم‏افزاری بیبلیومتریکس در محیط R بودند. انواع تحلیل‏‌های مورداستفاده شامل هم‌‏واژگانی، هم‏‌نویسندگی، هم‌‏ارجاعی، و تحلیل زوج‏‌های کتاب‏شناختی بوده‏‌اند. فقط مقالات کامل، انگلیسی‏‌زبان و پژوهشی در تحلیل لحاظ شدند. خوشه‌‏های مفهومی: پنج خوشه اصلی شامل تحول دیجیتال، فناوری‏‌های نوظهور، رفتار مشتری، مدیریت دانش، و توسعه پایدار شناسایی شد. نویسندگان و کشورها: هند، اندونزی و مالزی بیشترین مقالات را منتشر کرده‏اند. نویسندگانی مانند خُرسند و سولداتوس به‏‌عنوان بازیگران کلیدی شناخته شدند. روندها: مفاهیمی مانند «بلاک‏چین»، «تحول دیجیتال» و «بانکداری هوشمند» بیشترین رشد را داشته‏اند. شبکه همکاری‌‏ها: همکاری‌‏های منطقه‏ای جنوب-جنوب (هند-اردن-اندونزی) و غربی‌‏ها در تولید چارچوب‏‌های نظری برجسته است. این مطالعه نشان می‏دهد که مدیریت داده چابک به‌‏عنوان یک حوزه میان‌‏رشته‏‌ای، درحال‏‌رشد سریع بوده و به‏‌طور فزاینده‏ای برای بانک‌‏ها حیاتی است. نتایج این پژوهش می‏تواند مبنایی برای سیاست‏‌گذاری، توسعه زیرساخت‏‌های چابک، و جهت‏‌دهی پژوهش‏های آتی در حوزه بانکداری دیجیتال باشد.

چکیده این پژوهش با هدف بررسی نقش کتابداران کتابخانه‌های عمومی و متخصصان جهاد کشاورزی در مستندسازی و بازیابی دانش بومی زعفران در خراسان جنوبی، ایران انجام شده است. پژوهش حاضر با رویکرد کیفی و روش مطالعه موردی انجام شد. داده‌ها از طریق مصاحبه‌های غیرساختاریافته با کتابداران کتابخانه‌های عمومی (20 نفر) و متخصصان جهاد کشاورزی (10 نفر) در خراسان جنوبی و با استفاده از نمونه‌گیری هدفمند گردآوری شد. مصاحبه‌ها بر شیوه‌های مستندسازی دانش بومی، سازوکارهای بازیابی، چالش‌های موجود و راهکارهای پیشنهادی تمرکز داشتند. داده‌ها با استفاده از تحلیل محتوای کیفی و از طریق کدگذاری باز، محوری و انتخابی تحلیل شدند. یافته‌ها نشان داد که دانش بومی زعفران عمدتاً از طریق روایت‌های شفاهی، مصاحبه با کشاورزان باتجربه، مستندسازی چندرسانه‌ای، منابع مکتوب و آرشیوهای محلی مستندسازی می‌شود. شیوه‌های بازیابی دانش شامل مخازن دیجیتال، نظام‌های اطلاعاتی، سازماندهی فراداده‌ها، کتابخانه‌های دیجیتال و میانجی‌گری اطلاعاتی بود. همچنین، پژوهش چالش‌های متعددی ازجمله ضعف زیرساخت‌های فناورانه، محدودیت همکاری‌های نهادی، نبود مشارکت کافی و نابودی تدریجی دانش بومی به دلیل سالخوردگی دارندگان دانش را شناسایی کرد. این پژوهش با تمرکز ویژه بر دانش بومی زعفران در خراسان جنوبی، به ادبیات محدود مدیریت دانش بومی کشاورزی در ایران کمک می‌کند. همچنین، نقش مشارکتی کتابداران و متخصصان جهاد کشاورزی را در حفاظت، سازماندهی و بازیابی دانش بومی کشاورزی برجسته می‌سازد. پژوهش حاضر نتیجه‌گیری می‌کند که حفاظت و بازیابی پایدار دانش بومی زعفران مستلزم همکاری یکپارچه میان کتابخانه‌ها، نهادهای کشاورزی، جوامع محلی و نظام‌های اطلاعاتی دیجیتال است.

چکیده در عصر تحولات شتابان فناوری، توانایی کاربران در درک، تحلیل و بازسازی روابط فناورانه نقش بسیار مهمی در میزان تاب‌آوری دیجیتال دارد. پژوهش حاضر با هدف بررسی شکاف میان دانش و عملکرد در سواد تاب‌آوری دیجیتال و شناسایی استراتژی‌های فعال مقابله‌ای کاربران در مواجهه با بحران‌های محیط دیجیتال صورت گرفته است. روش پژوهش، کیفی و مبتنی بر رویکرد نظریه زمینه‌ای است. داده‌های از طریق مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته با جامعه آماری 25 نفر از فعالان (فعالان مدنی، کنشگران رسانه‌ای) شبکه اجتماعی اینستاگرام گردآوری و طی سه مرحله کدگذاری باز، محوری و انتخابی تجزیه‌وتحلیل شد. یافته‌ها نشان داد شکاف دانشی در حوزه سواد تاب‌آوری دیجیتال عمدتاً ناشی از درک سطحی از خطرات فناوری، وابستگی شناختی به پلتفرم و کمبود سواد الگوریتمی است، درحالی‌که شکاف عملکردی به ناتوانی در بازآفرینی رفتارهای فناورانه تطبیقی و ضعف در تنظیم هیجان دیجیتال است. 3 محور اصلی برای شکاف استراتژی‌های فعال مقابله‌ای به دست آمد: - یادگیری بازتابی و مدیریت خود، - بازسازی هویت دیجیتال در مواجهه با بحران داده‌ای و - بهره‌گیری از شبکه‌های حمایتی و همیاری فناورانه. نتایج پژوهش حاضر نشان می‌دهد توسعه مفهوم سواد تاب‌آوری دیجیتال به‌عنوان شایستگی کلیدی در زیست فناورانه مدرن کمک کرده و تجربه تاب‌آوری نه صرفاً نتیجه آموزش، بلکه فرایند پیوسته‌ای از یادگیری، بازاندیشی و بازسازی فناورانه افراد است.

چکیده هدف پژوهش حاضر شناسایی چالش‌های استفاده از هوش مصنوعی در فرایند کسب دانش دانشجویان دانشگاه فرهنگیان استان کردستان و راهکارهای غلبه بر چالش‌های شناسایی شده بود. برای دستیابی هدف پژوهش از پارادایم انتقادی رویکرد کیفی و استراتژی پدیدارشناسی کلایزی بهره برده شد. میدان پژوهش شامل دانشجویان دانشگاه فرهنگیان استان کردستان در سال 1404 بود. گردآوری داده‌ها به‌وسیله‌ی مصاحبه‌ی نیمه‌ساختاریافته صورت گرفت. درمجموع با 32 دانشجو با انتخاب هدفمند و ملاک‌محور و بر مبنای دستیابی به اشباع در داده‌ها، مصاحبه به عمل آمد. تحلیل یافته‌ها به‌وسیله‌ی تحلیل استقرایی متن نوشتاری صورت گرفت. یافته‌های پژوهش در دو بخش، چالش‌های استفاده از هوش مصنوعی برای کسب و بازیابی دانش دانشجویان و راهکارهای غلبه بر چالش‌ها، ارائه شد. بخش چالش‌های در دو زمینه، ایجاد چالش برای جایگاه کسب دانش و بازیابی اطلاعات علمی و ایجاد چالش در کیفیت و کمیت کسب و بازیابی دانش ارائه شد. همچنین به راهکارهای غلبه بر این چالش‌ها در دو حیطه‌ی راهکارهایی در مقام فرد و راهکارهای مبتنی بر محیط سازمانی و آموزشی دانشگاه فرهنگیان پرداخته شد. تحلیل یافته‌ها نشان داد، هوش مصنوعی در کنار مزایای متعدد برای کسب و بازیابی دانش، می‌تواند ذهنیت دانشجویان دانشگاه فرهنگیان را نسبت به جایگاه آن، متزلزل کند و توانایی‌های علمی و مهارتی آنان را کاهش دهد؛ لذا نحوه‌ی استفاده از این ابزار، نیاز به مدیریت، فرهنگ‌سازی و زمینه‌سازی دارد. در این راستا با ایجاد تغییراتی همچون جایگزینی ارزشیابی نتیجه‌محور با گونه‌ی فرایندمحور آن در دانشگاه فرهنگیان و آموزش نحوه‌ی استفاده از هوش مصنوعی و مدیریت استفاده از آن به دانشجویان، می‌توان زمینه‌ی مناسب استفاده از هوش مصنوعی در کسب دانش در این دانشگاه را فراهم نمود.

چکیده هدف از انجام پژوهش حاضر تعیین رابطه سواد اطلاعاتی با خلاقیت سازمانی و عملکرد شغلی کتابداران کتابخانه‏های عمومی استان کرمانشاه است. پژوهش حاضر از نوع پژوهش‌های کاربردی و به روش توصیفی- همبستگی انجام شده است. جامعه آماری این پژوهش کلیه کتابداران کتابخانه‌های عمومی استان کرمانشاه است (170 نفر). بر اساس فرمول کوکران 118 نفر به‌عنوان نمونه انتخاب شدند. روش نمونه‌گیری مورداستفاده تصادفی طبقه‌ای متناسب بود. جهت گردآوری داده‏ها از سه پرسش‌نامه استاندارد سواد اطلاعاتی قاسمی (1386)، خلاقیت سازمانی دورابجی و همکاران (1998) و عملکرد شغلی پاترسون (1970) استفاده شد. پایایی پرسش‌نامه‌ها با استفاده از ضریب آلفای کرونباخ محاسبه شد و به ترتیب برابر با 81/0، 93/0 و 97/0 به دست آمد که نشان‌دهنده این است که پرسش‌نامه‌ها از پایایی مطلوبی برخوردارند. سپس جهت تجزیه‌وتحلیل داده‌ها و آزمون فرضیه‌های پژوهش از شاخص‌های توصیفی، آزمون ضریب همبستگی پیرسون و آزمون بوت‌استرپ در نرم‌افزار اس‏پی‏اس‏اس استفاده شد. نتایج تجزیه‌وتحلیل داده‎ها نشان داد بین سواد اطلاعاتی و مؤلفه‌‏های آن با خلاقیت سازمانی و عملکرد شغلی رابطة مثبت و معنی‌داری وجود دارد. همچنین خلاقیت سازمانی در رابطه بین سواد اطلاعاتی و عملکرد شغلی نقش میانجی دارد. باتوجه‌به نتایج به‌دست‌آمده می‌توان گفت افزایش سواد اطلاعاتی در میان کتابداران باعث می‌شود آن‌ها خلاق‌تر باشند و عملکرد شغلی‌شان افزایش یابد. درنتیجه مدیران کتابخانه‌های عمومی استان کرمانشاه می‌توانند با بهبود سواد اطلاعاتی کتابداران، خلاقیت سازمانی و عملکرد شغلی آن‌ها را افزایش و عملکرد کتابخانه‌های عمومی تحت مدیریت خود را بهبود بخشند.

چکیده هدف پژوهش حاضر بررسی اثربخشی آموزش مدیریت اطلاعات شخصی به روش کلاس معکوس بر کاهش اضطراب اطلاعاتی و اهمال‌کاری تحصیلی دانشجویان دانشگاه فرهنگیان بود. پژوهش حاضر برحسب هدف، کاربردی و بر اساس شیوه گردآوری اطلاعات از نوع تحقیقات نیمه‌آزمایشی با طرح پیش‌آزمون و پس‌آزمون با گروه گواه بود. جامعه پژوهش را کلیه دانشجویان شاغل به تحصیل در سال تحصیلی 1404 دانشگاه فرهنگیان شعبه الزهرای شهر تبریز تشکیل دادند که 30 نفر از آنها با روش نمونه‌گیری تصادفی ساده انتخاب و به‌صورت تصادفی در دو گروه آزمایشی 15 نفر و کنترل 15 نفر جایگزین شدند. از ابزار گردآوری داده‌های پژوهش پرسش‌نامه اضطراب اطلاعاتی ایمان‌زاده و مرندی حیدرلو (1403) و مقیاس اهمال‌کاری تحصیلی سولومون و راثبلوم (1984) به‌عنوان پیش‌آزمون- پس‌آزمون استفاده شد. بسته آموزشی طراحی شده پس از تأیید متخصصان حوزه علوم تربیتی و علم اطلاعات، ازنظر روایی محتوایی موردتأیید قرار گرفت. بسته آموزشی طراحی شده در 10 جلسه 60 دقیقه‌ای به گروه آزمایشی، آموزش داده شد. در بخش آمار توصیفی شاخص‌هایی نظیر فراوانی، میانگین و انحراف استاندارد نمرات و در بخش استنباطی برای تحلیل داده‌ها از آزمون تحلیل کوواریانس چندمتغیره استفاده شد. یافته‌های پژوهش نشان داد که بین میانگین نمرۀ پس‌آزمون دو گروه آزمایش و کنترل در متغیرهای اضطراب اطلاعاتی و اهمال‌کاری تحصیلی دانشجویان تفاوت معنی‌داری وجود دارد و آموزش مدیریت اطلاعات شخصی به روش کلاس معکوس بر کاهش اضطراب اطلاعاتی و اهمال‌کاری تحصیلی دانشجویان تأثیرگذار بوده است. می‌توان با تجهیز دانشجویان به روش‌های مدیریت اطلاعات شخصی، مشکلات مربوط به اضطراب اطلاعاتی را در آن‌ها کاهش داد و این امر بر کاهش اهمال‌کاری تحصیلی دانشجویان هم تأثیرگذار خواهد بود. باتوجه‌به یافته‌های پژوهش، پیشنهاد می‌شود آموزش مدیریت اطلاعات شخصی به‌عنوان مداخله‌ای تأثیرگذار در کاهش اضطراب اطلاعاتی و اهمال‌کاری تحصیلی دانشجویان موردتوجه قرار گیرد.